Ochrona tytułu, OC i dane osobowe: co zmienia nowelizacja ustawy o radcach prawnych

Tytuł „radca prawny" brzmi jak gwarancja kompetencji – ale co z osobami, które posługują się nim bez uprawnień? Od 18 czerwca 2026 r. kary będą dotkliwsze. A to tylko jedna z kilku zmian, jakie przynosi nowelizacja ustawy o radcach prawnych.

To druga z pięciu nowelizacji z naszego przeglądu zmian legislacyjnych z tygodnia 15–21 czerwca. Ustawa z dnia 15 maja 2026 r. o zmianie ustawy o radcach prawnych (Dz.U. 2026 poz. 731) porządkuje zawód na czterech frontach: chroni tytuł zawodowy, daje podstawę dla grupowego ubezpieczenia OC, przebudowuje zasady przetwarzania danych osobowych i unowocześnia funkcjonowanie samorządu.

Skąd ta zmiana?

Projekt powstał jako inicjatywa sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka (druk nr 1963 z października 2025 r.). W uzasadnieniu projektodawca wskazał cztery cele: uporządkowanie ochrony danych osobowych, uelastycznienie procedur samorządu, stworzenie ustawowej podstawy dla grupowego OC radców oraz skuteczniejsze zwalczanie bezprawnego posługiwania się tytułem zawodowym. Ustawę uchwalono 15 maja 2026 r., podpisał ją Prezydent Karol Nawrocki, a ogłoszono ją 3 czerwca 2026 r. Vacatio legis jest standardowe:

Art. 8. Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.

To daje datę 18 czerwca 2026 r. Co istotne, między projektem komisyjnym a tekstem uchwalonym zmieniło się sporo – i do tych różnic wrócimy przy przepisie karnym oraz przy danych osobowych. Warto też dodać, że równolegle w tej samej komisji toczyły się prace nad analogiczną nowelizacją Prawa o adwokaturze, więc część rozwiązań może z czasem objąć także adwokatów.

Ochrona tytułu „radca prawny" i nowy przepis karny

Nowelizacja po raz pierwszy obejmuje ochroną prawną oznaczenia „kancelaria radcy prawnego" oraz „kancelaria radców prawnych" – zgodnie z nowym art. 8a posługiwać się nimi może wyłącznie kancelaria radcy prawnego lub spółka radcowska. Sam tytuł zawodowy chroni natomiast zupełnie nowy rozdział zatytułowany „Przepis karny":

Kto, nie będąc uprawnionym do wykonywania zawodu, posługuje się tytułem zawodowym „radca prawny" lub oznaczeniem „kancelaria radcy prawnego" lub „kancelaria radców prawnych" podlega grzywnie od 5000 do 200 000 złotych albo karze ograniczenia wolności albo obu tym karom łącznie.

Tej samej karze podlega ten, kto dopuszcza się takiego czynu w imieniu lub w interesie innego podmiotu, a sprawy te toczą się w trybie Kodeksu postępowania karnego. To istotne zaostrzenie: dotąd przywłaszczenie tytułu było wykroczeniem z art. 61 § 1 Kodeksu wykroczeń, zagrożonym grzywną jedynie do 1000 zł. Co ciekawe, nawet projekt komisyjny przewidywał łagodniejszą odpowiedzialność – wykroczenie z grzywną do 100 000 zł; dopiero w toku prac ustawodawca przekwalifikował czyn na przestępstwo i podniósł górną granicę grzywny do 200 000 zł.

Dla klientów to realna ochrona. Zanim powierzysz komuś prowadzenie sprawy, status radcy prawnego możesz zweryfikować na publicznej liście prowadzonej przez okręgowe izby radców prawnych. Nowy przepis karny ma odstraszać tych, którzy podszywają się pod zawód zaufania publicznego, narażając klientów na działanie osób bez wiedzy, ubezpieczenia i odpowiedzialności dyscyplinarnej.

Obowiązkowe OC zawierane centralnie przez izbę

Każdy radca prawny wykonujący zawód podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu OC za szkody wyrządzone przy wykonywaniu czynności zawodowych. Nowy art. 22⁷ przesądza, kto zawiera tę umowę:

Umowę ubezpieczenia zawiera na rachunek radców prawnych Krajowa Izba Radców Prawnych.

W praktyce KIRP od lat kupowała polisę grupową dla całej korporacji – większa liczba ubezpieczonych oznacza korzystniejsze warunki – ale brakowało wyraźnej podstawy ustawowej. Teraz radca, który woli ubezpieczyć się samodzielnie, w terminie 14 dni może złożyć dziekanowi oświadczenie o rezygnacji z polisy grupowej, dołączając dowód zawarcia własnej umowy o co najmniej takim samym zakresie (minimalna suma gwarancyjna wynika z rozporządzenia wykonawczego – obecnie to równowartość 50 000 euro). Brak ubezpieczenia albo nieopłacenie składki staje się przy tym podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej.

Dane osobowe pod lupą Prezesa UODO

Nowelizacja potwierdza, że obowiązek tajemnicy zawodowej nie ustaje, gdy ujawnienia informacji żąda organ nadzorczy w sprawach ochrony danych (art. 5b), ustala okresy przechowywania danych przez samorząd (10 i 15 lat, a w pozostałych przypadkach maksymalnie 10 lat z przeglądem nie rzadziej niż raz na 2 lata – art. 5c) oraz wprost wskazuje KIRP i izby okręgowe jako administratorów danych (art. 5d).

Opiniujący projekt Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych nie zostawił na nim suchej nitki. Zakwestionował m.in. projektowany art. 5e, który pozwalał ograniczyć prawa osób (np. prawo do informacji o źródle danych) i realizować obowiązek informacyjny przez samo ogłoszenie w Biuletynie Informacji Publicznej. Wytknął też brak oceny skutków dla ochrony danych:

(…) bezwzględnie niezbędnym jest objęcie projektu testem prywatności obejmującym ocenę skutków dla ochrony danych. Z treści uzasadnienia nie wynika, aby projektodawca taką ocenę przeprowadził.

Część uwag wzięto pod uwagę: w uchwalonej ustawie nie ma już art. 5e, a sztywny „przegląd co 5 lat" z projektu zastąpiono częstszym przeglądem i twardym limitem przechowywania danych. Inne zastrzeżenia – brak szczegółowych gwarancji dla posiedzeń zdalnych czy dla danych o zdrowiu w sprawach o niezdolność do wykonywania zawodu – pozostały aktualne.

Zdalne posiedzenia, toga i szybsza kasacja

Reszta nowelizacji unowocześnia samorząd. Organy izb – od Krajowego Zjazdu po okręgowe sądy dyscyplinarne – mogą odtąd na stałe obradować i głosować zdalnie oraz podejmować uchwały w trybie obiegowym, co utrwala rozwiązania sprawdzone w czasie pandemii. Doprecyzowano status osoby wpisanej na listę radców przed ślubowaniem (do tej pory w okresie między wpisem a ślubowaniem traciła ona prawo zastępowania radcy przed sądem), a izby i KIRP zyskały uprawnienia procesowe organizacji społecznej w postępowaniach sądowych. Zmienia się także postępowanie dyscyplinarne: prawomocne orzeczenie Wyższego Sądu Dyscyplinarnego staje się natychmiast wykonalne, bo zniesiono bezwzględną suspensywność kasacji – samo jej wniesienie nie wstrzymuje już wykonania kary, choć Sąd Najwyższy może wykonanie wstrzymać na zasadach Kodeksu postępowania karnego. Pojawił się też ustawowy strój urzędowy:

Strojem urzędowym radcy prawnego jest toga z żabotem i wypustką koloru ciemnoniebieskiego.

Podsumowanie

Bezprawne posługiwanie się tytułem „radca prawny" staje się przestępstwem zagrożonym grzywną do 200 000 zł, ubezpieczenie OC zyskuje jasną podstawę do zawierania go centralnie przez KIRP, a zasady przetwarzania danych przez samorząd – mimo zastrzeżeń UODO – zostają uporządkowane. Pełny tekst ustawy o radcach prawnych w nowym brzmieniu sprawdzisz w wyszukiwarce aktów prawnych w Prostej Umowie, a pierwsze orzeczenia na tle nowych przepisów – gdy się pojawią – w Wyszukiwarce Orzeczeń Sądowych.

Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy stanu faktycznego, treści dokumentów oraz aktualnego orzecznictwa.